Θέατρο Info.gr . Τα πάντα για το θέατρο.

ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΗΘΟΠΟΙΟΣ
ΧΩΡΙΣ ΤΟ ΘΕΑΤΗ

μια συνέντευξη του Ariane Della Dea
στους Solange Castro Belcher και Claude Potts

Claude Potts: Θα θέλατε να μας μιλήσετε για τις ρίζες του Θεάτρου των Καταπιεσμένων (Theater of the Oppressed);
Ariane Della Dea: Ο Augusto Boal δημιούργησε το Θέατρο των Καταπιεσμένων ξεκινώντας απ’τους πειραματισμούς του στο βραζιλιάνικο θέατρο. Ήταν μια απάντηση στο ευρωπαϊκό και ιταλικό θέατρο το οποίο λειτουργούσε στις ανώτερες κοινωνικές τάξεις. Στις αρχές της δεκαετίας του 1960 και στα τέλη της δεκαετίας του 1950, ο Boal άρχισε να πειραματίζεται με το βραζιλιάνικο τρόπο σκέψης και από εκεί άρχισε να καταλαβαίνει την οικονομική και κοινωνικο-πολιτική κατάσταση.

Ξεκίνησε με το να παρουσιάζει ένα μέρος της πάλης του λαού της Βραζιλίας, ειδικά της Βορειοανατολικής. Κάποια στιγμή παρουσίασε την πάλη του βραζιλιάνικου λαού σαν ένα θεατρικό έργο που αναπαριστούσε αυτούς που χρησιμοποιούσαν ψεύτικα όπλα για να διαδηλώσουν. Η ιδέα ήταν να εκπαιδευτεί ο πληθυσμός της Βραζιλίας. Μετά την παράσταση κάποιοι έρχονταν και του έλεγαν: «Αυτό ήταν μια καταπληκτική ιδέα! Που είναι τα τουφέκια σας;! Πηγαίνετε! Είπατε ότι θα πρέπει να τα έχουμε βγάλει!» Πίστευαν ό,τι μιλούσε σοβαρά για επανάσταση. Τότε συνειδητοποίησε ότι το θέατρο δεν ήταν μόνο ένας τρόπος απεικόνισης, αλλά επίσης ένα εργαλείο. Τότε αποφάσισε ότι δε θα αναπαραστήσει κάτι που δε θα μπορούσε να το κάνει ο ίδιος. Τότε ξεκίνησε το Forum Theater, στο οποίο το κοινό συμμετέχει, βήμα προς βήμα, με τους ηθοποιούς στη σκηνή.

Μετά το 1964, που έγινε το πραξικόπημα στη Βραζιλία, υπήρξε η καταπίεση και εξασκούσαν πολύ τη λογοκρισία. Ο Boal, μαζί με τον Paulo Freire και άλλους, είχε φυλακισθεί. Ο Henry Miller, ο Langston Hughes και άλλοι διάσημοι ξένοι θεατρικοί συγγραφείς και ηθοποιοί υπέγραψαν ένα κείμενο συμπαράστασης ζητώντας την ελευθερία του Boal. Με αυτό τον τρόπο μπόρεσε να μείνει ζωντανός. Άλλοι δεν είχαν την ίδια τύχη και πολλοί δημοσιογράφοι πέθαναν.

Πριν να πάει στο Παρίσι, πρώτα πήγε στην Αργεντινή, όπου ίδρυσε το Αόρατο Θέατρο (Invisible Theater). Δημιούργησε αυτό το είδος του θεάτρου σε ένα εστιατόριο επειδή δεν απαιτούσε μια σκηνή ή ένα κοινό. Όλα ξεκίνησαν όταν κάποιοι ηθοποιοί πήγαν στο εστιατόριο και αρνήθηκαν να πληρώσουν. Εκεί υπήρχαν άλλοι δύο ηθοποιοί, ο ένας ήταν ένας δικηγόρος και ο άλλος ένας λαϊκός τύπος που τους υπερασπιζόταν. Από εκεί ξεκίνησε μια διαμάχη και τα άτομα που έτρωγαν στο εστιατόριο άρχισαν να παίρνουν μέρος σε αυτή.

Μετά ο Boal πήγε στη Χιλή και δημιούργησε το Forum Theater όπου το κοινό ανέβαινε στη σκηνή και μιλούσε με τους χαρακτήρες που ενσάρκωναν οι ηθοποιοί. Κάποια φορά, μια γυναίκα που είχε εξαπατηθεί απ’τον άντρα της ζήτησε απ’τον Boal να αναπαραστήσει την ιστορία της. Μια γυναίκα από το κοινό είπε ότι δε συμφωνεί με την αναπαράσταση αυτής της ιστορίας και τότε αυτός την κάλεσε πάνω για να πει στον καθένα τι ακριβώς εννοεί. Αυτή ήταν η γέννηση του θεατή-ηθοποιού, όπου ο θεατής μπορεί να είναι και ηθοποιός. Με το θεατή-ηθοποιό τα όρια μεταξύ της σκηνής και του κοινού δεν υπάρχουν, μια στενή σχέση μεταξύ κοινού και ηθοποιού δημιουργείται, η οποία χρησιμοποιείται για να λυθεί ένα πρόβλημα.

Η τρίτη μορφή στη θεατρολογία του Boal είναι η Ποικιλότητα των Επιθυμιών (Rainbow of Desire), η οποία δημιουργήθηκε από τον Jacob Levy Moreno. Ο Boal έμαθε ότι αυτή η καταπίεση υπήρχε στην Ευρώπη αλλά δεν ήταν τόσο ξεκάθαρη όπως στη Λατινική Αμερική, όπου η αστυνομία επενέβαινε, αλλά είχε διεθνοποιηθεί. Δημιούργησε διάφορα παιχνίδια με εγκαταστάσεις. Ήθελε να δημιουργήσει μια εγκατάσταση για το συναίσθημα που απορρέει από μια κατάσταση και μετά μια άλλη για τις πηγές αυτού του συναισθήματος. Το πώς κάποιοι έβλεπαν αυτό το συναίσθημα ήταν μια ακόμη εγκατάσταση. Υπήρξε μια καρποφορία από ένα συναίσθημα ή μια κατάσταση που ο κόσμος την αντιλαμβανόταν με τον ένα ή με τον άλλο τρόπο. Ξεκίνησε μια ψυχαναλυτική εργασία και αυτό ονομάστηκε Ποικιλότητα των Επιθυμιών επειδή υπήρχαν πολλοί τρόποι αντίδρασης, σύμφωνα με την επιθυμία για αλλαγή. Αυτό είναι ένα μέρος του ψυχοδράματος του Θεάτρου των Καταπιεσμένων.

Η τελευταία μορφή δημιουργήθηκε όταν επέστρεψε στη Βραζιλία, για τον οποίο ήταν η περίοδός του, γνωστή σαν το Μεγάλο Φαινόμενο. Με την επιστροφή του, αισθάνθηκε μεγάλη πίεση από το κοινό να ανακατευτεί στην πολιτική. Έκανε κοινώς καθιερωμένο θέατρο, αλλά πειραματιζόταν πάντα με Βραζιλιάνους και Βραζιλιάνες. Είχε εκλεγεί στο Συμβούλιο μιας πόλης και, χρησιμοποιώντας το θέατρο, προσπαθούσε να αποφασίσει τι θα άλλαζε, κατά συνέπεια το θεατρικό του σχήμα έβγαινε έξω στους δρόμους αναπαριστώντας καταστάσεις που χρειάζονταν αλλαγές. Μια κατάσταση αφορούσε τα δημόσια τηλέφωνα τα οποία θα έπρεπε να ήταν πιο χαμηλά για τους ανήμπορους. Ζητούσε από τον κόσμο ποια προβλήματα έπρεπε να λυθούν. Ανέβαιναν στη σκηνή και αναπαριστούσαν αυτό το ιδιαίτερο πρόβλημα. Το κοινό συνεισέφερε στις αλλαγές που ήθελε να δει και αυτό ονομάστηκε Θεσμικό Θέατρο (Legislative Theater). Το κοινό ήταν αυτό που θα έφερνε την αλλαγή. Η φωνή του λαού κρυβόταν μέσα στη θεσμική και πολιτική δράση.

ΔΡΩΝ ΑΤΟΜΟ ΣΤΗ ΣΚΗΝΗ

CP: Μπορείτε να μας εξηγήσετε την εμπλοκή σας στο Θέατρο των Καταπιεσμένων στο Λος Άντζελες και πως αυτό δραστηριοποιείται σε διάφορες καταστάσεις και τοποθεσίες;
ADD: Μέσα απ’την εργασία μου στο διδακτορικό μου, βλέπω το Θέατρο των Καταπιεσμένων σα μια πολιτισμική μορφή. Βλέπω σε αυτό μια πολιτική αντίδραση στην καταπίεση και σα μια μορφή προσωπικής εξέλιξης για τον καθένα. Επίσης βλέπω πως οι αλλαγές στο χρόνο και στον πολιτισμό, όπως σε ένα χαμαιλέοντα, ενσωματώνονται σε αυτό. Πολλοί άνθρωποι χρησιμοποιούν το Θέατρο των Καταπιεσμένων σαν ένα κομμάτι του δικού τους θεάτρου. Πολλοί συνδέονται με τις κοινότητες των ομοφυλόφιλων, πληροφορώντας τα άτομα αυτά για αδικίες και διακρίσεις. Αυτό είναι ένα θέμα που εξελίσσεται εδώ στο Λος Άντζελες και το ζητούμενο είναι πως το Θέατρο των Καταπιεσμένων λειτουργεί -είναι θέμα για την κοινωνία και τα άτομα πως θα το χρησιμοποιήσουν σαν ένα εργαλείο για να σχηματίσουν ιδέες για το είδος των αλλαγών που θέλουν να δουν οι πολίτες. Οι διακρίσεις είναι το κεντρικό θέμα με το οποίο ασχολείται το Θέατρο των Καταπιεσμένων στις κοινότητες των ομοφυλόφιλων. Μια δεύτερη χρησιμότητα στο Λος Άντζελες είναι οι νεολαίοι που είναι φυλακισμένοι. Κάποιοι δουλεύουν με φυλακισμένους με σκοπό να τονώσουν την εμπιστοσύνη τους και την αυτο-προβολή τους, λέγοντάς τους ότι το σύστημα δε δουλεύει για αυτούς, αλλά αυτοί μπορούν να δουλέψουν για τον εαυτό τους, συλλαμβάνοντας, μέσω της αναπαράστασης, αυτά που συμβαίνουν γύρω τους. Πολλοί χρησιμοποιούν αυτό το θέατρο στην εκπαίδευση των δωδεκάχρονων. Υπάρχουν πολλές ασκήσεις για να παράγουν την εμπιστοσύνη και το σεβασμό στα παιδιά -τι κάνετε σε μια ασφυκτική κατάσταση και πως αντιδράτε και δουλεύετε πάνω σε αυτό πληροφορώντας τους εκπαιδευτικούς. Ο Robin Lightgow, του L.A.U.S.D., είναι πολύ σημαντικός για το Θέατρο των Καταπιεσμένων.

Solange Castro Belcher: Αναφέρατε το ρόλο του θεατή-ηθοποιού, θέλετε να εμβαθύνετε σε αυτό;
ADD: Ο Boal λέει ότι δεν υπάρχουν θεατές και ηθοποιοί. Κανένας δεν είναι το ένα ή το άλλο, αλλά όλοι είναι και τα δύο μια δεδομένη χρονική στιγμή. Βλέπεις, αλλά συγχρόνως παίζεις γιατί δεν υπάρχει ηθοποιός χωρίς θεατή. Αυτό είναι ένα κρίσιμο σημείο για το Θέατρο των Καταπιεσμένων γιατί η ατομική στάση στο κοινό θα διαρρήξει την αόρατη γραμμή ανάμεσα στην απόρθητη σκηνή και στο παθητικό θεατή, θα γίνει ένα δρων άτομο στη σκηνή, πληροφορώντας για την κατάσταση. Για παράδειγμα, υπήρχε μια κατάσταση που αφορούσε τις διακρίσεις που υπήρχαν μετά την 11η Σεπτεμβρίου, όπου ένας Άραβας είχε διωχθεί και κάποιοι ήταν ύποπτοι ό,τι ήταν τρομοκράτες. Στο Θέατρο των Καταπιεσμένων το κοινό θα προσκαλεστεί να συμμετάσχει. Κάποιος θα ανέβει πάνω στη σκηνή και θα πάρει τη θέση του για να κατευθύνει την κατάσταση. Υπάρχουν πολλές πιθανές απαντήσεις. Αν έχετε μια αρνητική στάση, το πιο πιθανό είναι ότι θα πάει στη χώρα του, άλλοι μπορεί να πουν ότι αυτός δεν είναι αυτό που σκέπτονταν ότι είναι. Οι λύσεις έρχονται από το ίδιο το κοινό. Το Θέατρο των Καταπιεσμένων παριστά αυτό που συμβαίνει σε ένα άτομο, μέσα σε μια κοινότητα, πως η κοινωνία αντιδρά με το πρόβλημά του και πως αυτοί θα αντιδρούσαν στη θέση του.

SCB: Θέλετε να μας πείτε τι θα κάνουν οι σπουδαστές στα καλοκαιρινά θεατρικά σεμινάρια;
ADD: Ναι. Αυτό που θα κάνουν οι φοιτητές είναι το Forum Theater. Τα άτομα του «Street spirits», το οποίο είναι ένα νέο θεατρικό σχήμα, θα παρουσιάσουν τη δουλειά τους. Η Angie Burton θα ζητήσει ποιος θέλει να είναι ο πατέρας, η μητέρα ή το παιδί. Συνήθως διαλέγουν την καταπιεσμένη πλευρά και ποτέ του καταπιεστή. Το να βλάπτουν το θύμα είναι λογικά σα να κάνουν κάτι το κακό και αυτό είναι μια ενδιαφέρουσα πλευρά του θεάτρου. Η ανθρώπινη εμπειρία εκφράζεται από αυτούς που είναι καταπιεσμένοι και οι καταπιεστές μένουν ελεύθεροι, ενώ κανένας δεν αναρωτιέται τι γίνεται πνευματικά με αυτούς. Φαίνεται ότι είναι μια εμπειρία που έχει διδαχθεί, υπό την προϋπόθεση ότι κάποιος θα σε βλάψει αν τον αφήσεις. Ο προτιμότερος τύπος είναι ο επιθετικός, αν είσαι παθητικός, τότε συμβαίνει κάτι κακό με σένα.

Η ΛΥΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΥΛΛΟΓΙΚΟ

CP: Μπορείτε να μας πείτε περισσότερα για το πώς το Θέατρο των Καταπιεσμένων μπορεί να συμβάλλει στις κοινωνικές αλλαγές;
ADD: Είναι ένας εξαιρετικός τρόπος να μεταδόσεις ένα μήνυμα, να κάνεις τα άτομα να σκέφτονται τη θέση τους στην κοινωνία -τι είναι αυτό που κάνουν, τι γίνεται. Το Αόρατο Θέατρο είναι ένας εξαιρετικός τρόπος να θέσεις ένα μήνυμα να κάνεις τα άτομα να σκέφτονται τη θέση τους στην κοινωνία -τι είναι αυτό που κάνουν, τι γίνεται. Το Θεσμικό Θέατρο είναι ένας πολύ ωραίος τρόπος για να επανέλθεις με τις κοινωνικές αλλαγές. Πως θα κάνουμε τα άτομα να έρθουν να ψηφίσουν, ποια είναι η αξία της ψήφου τους, και γιατί δεν μπορούν να ψηφίσουν, και πως μπορούμε να το αλλάξουμε αυτό; Στο Forum Theater, οι αλλαγές γίνονται με το να πάρεις τη θέση του ηθοποιού και να έρθεις με τη λύση. Το συλλογικό πνεύμα έρχεται με τη λύση και αφορά πολλά άτομα από το κοινό. Στο Αόρατο Θέατρο βλέπεις μια κατάσταση, που τα άτομα βαδίζουν σύμφωνα με την καθημερινή τους ζωή, και ξαφνικά μια έξοδος παρουσιάζεται σε μια δημόσια σκηνή. Δε θέλουμε να βλέπουμε κοινές, δημόσιες καταστάσεις και δε θέλουμε να εμπλεκόμαστε, αλλά τα βλέπουμε με την άκρη του ματιού μας. Βλέποντάς το, είμαστε αναγκασμένοι να σκεφτούμε για αυτή την κατάσταση. Η Ποικιλότητα των Επιθυμιών δουλεύει με τους εσωτερικούς μας φόβους και τα εσωτερικά μας προβλήματα. Αυτή είναι η πιο αποτελεσματική μορφή. Εδώ, στο Λος Άντζελες, η Ποικιλότητα των Επιθυμιών χρησιμοποιείται μαζί με το Αόρατο Θέατρο και/ή το Forum Theater. Προσπαθήσαμε να αναπτύξουμε μια νέα μορφή, το Πολιτικό Θέατρο (Political Theater) και να έχουμε μεγαλύτερη πολιτική δράση συνδυάζοντας όλες τις μορφές του Θεάτρου των Καταπιεσμένων. Προς το παρόν εργάζομαι με ένα σχέδιο που χρησιμοποιεί το Αόρατο Θέατρο για να θέσουμε πολιτικά θέματα μέσα στην πόλη του Λος Άντζελες.

SCB: Πιστεύετε ότι οποιοσδήποτε στην κοινωνία μας θα ρισκάρει εμπλεκόμενος με το Θέατρο των Καταπιεσμένων;
ADD: Εδώ, στο Λος Άντζελες είναι διαφορετικά απ’ότι ήταν στη Βραζιλία στη δεκαετία του 1960 και στις αρχές της δεκαετίας του 1970. Δεν έχω δει κάποιον να επιτίθεται σε δημοσιογράφους και σε φοιτητές του Πανεπιστημίου. Οι πολιτικές εξουσίες είναι εντελώς παθητικές και δε βλέπουν κίνδυνο σε αυτό το είδος των εργασιών, αλλά μπορώ να το δω στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια, στο Ίρβιν, εκεί οι άνθρωποι έχουν μολυνθεί με ρατσιστικές απόψεις. Καλούνται, ελέγχονται, ερευνούνται και από την αστυνομία τα άτομα από τη Μέση Ανατολή. Όλα άλλαξαν μετά την 11η Σεπτεμβρίου. Πριν, το να μιλήσουμε για καπιταλισμό και σοσιαλισμό ήταν μια απειλή. Μετά την 11η Σεπτεμβρίου τα πράγματα άλλαξαν και στόχος έγιναν τα άτομα που προέρχονται από την Μέση Ανατολή.

SCB: Ποιες είναι οι άλλες πηγές του Θεάτρου των Καταπιεσμένων;
ADD: Στη Νέα Υόρκη υπάρχει το TopLab. Πρέπει επίσης να έρθετε σε επαφή με το Παιδαγωγικό Θέατρο (Pedagogy Theater), του Θεάτρου των Καταπιεσμένων, στο Πανεπιστήμιο της Ομάχα. Επίσης έχουμε το Headlines Theater, στο Βανκούβερ, και αυτό είναι επίσης κάτι το σημαντικό. Υπάρχουν παντού σε όλη τη χώρα, αλλά όχι τόσο οργανωμένα όσο στο Λος Άντζελες και τη Νέα Υόρκη. Επίσης υπάρχουν στο Σιάτλ και στη Ουάσινγκτον, στο Mandala Center. Μπορείτε να βρείτε πολλές πηγές στο www.formaat.ogr.

SCB: Μπορείτε να αντιδιαστείλετε το Θέατρο των Καταπιεσμένων από το Φτωχό Θέατρο (Improvised Theater);
ADD: Ο Boal θα απαντούσε ότι αυτό είναι το Θέατρο των Καταπιεσμένων όταν αυτό αναφέρεται στον οποιονδήποτε είναι μη προνομιούχος. Όποιος αισθάνεται αδύναμος για να μεταβεί στην άλλη πλευρά. Υπάρχουν πολλά εμπόδια που σας εμποδίζουν να πάτε εκεί. Σε κάθε κατάσταση ή χώρο υπάρχει μια μειοψηφία που δεν έχει πρόσβαση στα προνόμια, ποιος εμποδίζεται για να βαδίσει προς τα εκεί, σε ποιον βρίσκονται μπροστά του τόσα πολλά εμπόδια, αυτά το Θέατρο των Καταπιεσμένων έχει σα στόχο να τα απαντήσει.

Το www.theaterinfo.gr είναι ένα website αφιερωμένο στο θέατρο. Τα πάντα για το ελληνικό και το παγκόσμιο θέατρο, μια δημιουργία του www.internetinfo.gr.

INTERNETINFO © ΘΕΑΤΡΟ INFO.GR